Öğrencilerde Madde Kullanımının Karşılaştırmalı Analizi: Kuzey Kıbrıs Bulgularının Avrupa Birliği ve Güney Kıbrıs ile Karşılaştırılması

Abstract

Bu bölüm, Kuzey Kıbrıs’taki 15 ve 16 yaşındaki öğrencilerin öz-bildirimlerine dayalı madde kullanım bulgularını değerlendirmekte ve bu sonuçları, Alkol ve Diğer Uyuşturucu Kullanımına Yönelik Avrupa Okul Anketi Projesi (ESPAD) aracılığıyla elde edilen Avrupa ve Güney Kıbrıs’taki benzer yaş grubundaki lise öğrencilerinin verileriyle karşılaştırmaktadır. Çalışma kapsamında özellikle sigara/elektronik sigaranın yakın dönem ve yaşam boyu kullanımı; amfetaminler, esrar, kokain/taş (crack kokain), ekstazi, metamfetamin, eroin ve LSD/halüsinojenler dâhil olmak üzere yasa dışı maddeler; ayrıca uçucular, sakinleştirici/sedatifler, ağrı kesiciler ve anabolik steroidler gibi kötüye kullanılan terapötik ilaçlar ve kimyasallar değerlendirilmiştir. Oyun oynama deneyimleri de bölgeler arasında karşılaştırılmış ve kumar oynama yaygınlığı Kuzey Kıbrıs örneklemi için değerlendirilmiştir. Bireysel veri setleri mevcut olmadığından, sıklık verileri nitel olarak değerlendirilmiştir. Avrupa verileri, araştırmaya katılan 37 ülkenin ortalama sonuçlarını içermektedir. Kuzey Kıbrıs’taki öğrenciler, yaşam boyu sigara kullanımı haricinde, neredeyse tüm riskli davranışlara Güney Kıbrıs ve Avrupa’daki öğrencilerden belirgin ölçüde daha düşük sıklıkta katılmıştır. Kuzey Kıbrıs’ta yaşam boyu alkol kullanımı %24,7 oranında yaygınken, son bir yıl içindeki kullanım oranı yalnızca %8,6’ya düşmüştür. Kuzey Kıbrıs’ta öğrenciler tarafından en sık kullanılan madde grubu %2,8 ile ağrı kesiciler olmuştur; diğer tüm maddelerin kullanım sıklığı %2’den düşük düzeydedir. Kuzey Kıbrıs’ta kumar oynama oranı %6,5 ile düşük düzeydeyken öğrencilerin büyük bir bölümü düzenli olarak dijital oyun oynamaktadır (%71,1). Kuzey Kıbrıslı gençler arasında riskli davranış oranları genel olarak düşük olsa da bu faaliyetlere katılanlar için ciddi sonuçlar ortaya çıkabilmekte ve bu riskli davranışları sınırlandırmak amacıyla aile, toplum ve ulusal politika düzeylerinde eğitim ve destekleyici adımlar atılması gerekmektedir.

Keywords: ESPADöğrenci madde kullanımıKuzey KıbrısGüney Kıbrıs Kıbrıs

Giriş

Kıbrıs’ın, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (Kuzey Kıbrıs) ve güneyde daha büyük olan Kıbrıs Cumhuriyeti (Güney Kıbrıs) olmak üzere iki ayrı bölgesi bulunmakta olup, her bölgenin kendine özgü bir yönetim yapısı ve yasal düzenlemeleri vardır. Bölgeler farklı ekonomik yapılara sahiptir; Güney Kıbrıs ekonomisi büyük ölçüde başta turizm olmak üzere hizmet sektörüne dayanırken, Kuzey Kıbrıs ekonomisi turizmin yanı sıra eğitim, küçük ölçekli ticaret, tarım ve hafif sanayiye de dayanmaktadır. 2019 yılı itibarıyla kişi başına düşen gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH) Kuzey Kıbrıs’ta yaklaşık 14.100 ABD doları, Güney Kıbrıs’ta ise yaklaşık 30.000 ABD doları olarak tahmin edilmiştir; Güney Kıbrıs’ın nüfusunun Kuzey Kıbrıs’ın iki katından fazla olduğu tahmin edilmekte ve bu durum güney bölgesinde çok daha yüksek bir toplam GSYH’ye yol açmaktadır İki bölgede ayrıca din de farklılık göstermektedir. Güney Kıbrıslılar çoğunlukla Yunan Ortodoks Kilisesinin üyesidir. Bu din Kuzey Kıbrıs’ta da gözlemlenmekle birlikte baskın olan inanç biçimi seküler İslam’dır. İki bölgenin birbirinden bağımsız yapılarla yönetilmesi, ergenlerin uyuşturucu kullanımı, kumar ve dijital oyun davranışlarını etkileyen kendine özgü politik, kültürel ve sosyoekonomik faktörlerin oluşmasına yol açmaktadır. Bu faktörler, Avrupa’daki çok sayıda ülke de kapsama alındığında katlanarak farklılaşmaktadır. Her ülkenin uyuşturucular ve kumarın yasallığına ve buna bağlı yaptırımlara ilişkin kendi bağımsız mevzuatı bulunmaktadır; uyuşturucuların suç olarak kabul edilmesi ile tedavi odaklı yaklaşımlar konusundaki görüşler farklılık gösterebilmektedir. Din ve eğitim programları dâhil olmak üzere her bölgenin kültürel normları, uyuşturucu kullanımı, kumar ve dijital oyun davranışlarının kabul edilebilirliğine ilişkin standartları belirlemektedir. Bu faaliyetlere, özellikle uyuşturuculara erişim, bölgeler arasında farklılık göstermektedir. Kırsal ve kentsel alanlar arasında uyuşturucu kullanım örüntülerinin farklılık göstermesi yaygın bir durumdur. Turizmin yoğun olduğu bölgeler ve uyuşturucu sevkiyat güzergâhlarına yakınlık, uyuşturucuya erişim olasılığını artırabilmektedir. Bölgelerin ekonomik koşulları, bu riskli davranışlara katılım için mevcut mali kaynakları etkilemektedir. Bölgesel faktörlerin ötesinde, riskli davranış potansiyelini etkileyen bireysel değişkenler de bulunmaktadır. Örneğin, opioid kullanım bozukluğu riskinin yaş, ırk, cinsiyet, meslek ve psikiyatrik eş tanılar gibi faktörlerden etkilendiği saptanmıştır (Taçoy, 2022). Farklı çalışmalarda uyuşturucu kullanım olasılığını etkileyebileceği belirtilen diğer faktörler arasında genetik, ailede madde kullanım öyküsü, prenatal maruziyet, mizaç, arkadaşların uyuşturucu kullanımı, uyuşturucuya erişim ve ilk kullanım yaşı yer almaktadır. Genel olarak riskli davranışlara yönelim, hem toplumsal hem de bireysel faktörlere dayanan karmaşık bir olgudur. Bu araştırmanın amacı aşağıdaki sorulara yanıt aramaktır: i. Kuzey Kıbrıs’taki 15 ve 16 yaşındaki öğrenciler riskli davranışlara hangi sıklıkta katılmaktadır? ii. Bu yanıtlar, Güney Kıbrıs ve Avrupa genelindeki benzer yaş grubundaki ergenlerle karşılaştırıldığında nasıldır? iii. Belirlenen riskli davranışları azaltmaya yönelik hangi önlemler ve/veya müdahaleler uygulanabilir?

Metodoloji

Bulgular

Tartışma

Sigara, elektronik sigara, alkol ve uyuşturucu kullanımı Kuzey Kıbrıs’taki ergenlerde, Güney Kıbrıs ve Avrupa’daki akranlarına kıyasla genellikle ve çoğu zaman belirgin ölçüde daha düşüktür. Genel olarak, Kuzey Kıbrıs’taki ergenlerde çoğu madde kategorisinde kullanım oranları düşüktür. Kuzey Kıbrıs öğrencilerinin Güney Kıbrıs öğrencilerinden daha yüksek sıklık bildirdiği tek riskli davranış yaşam boyu sigara kullanımıdır. Ancak yakın dönem kullanım değerlendirildiğinde oranlar yaklaşık yarıya düşmüş, iki bölge arasında benzer düzeyler görülmüş; Avrupa ortalaması ise hem Kuzey hem de Güney Kıbrıs’tan biraz daha yüksek bulunmuştur. Tütünün olumsuz sağlık etkileri yaygın olarak bilinmektedir ve tütün kullanımı dünya genelinde önlenebilir hastalık ve ölümlerin başlıca nedenlerinden biridir (Asut vd., 2024). Avrupa’daki yetişkinlerde ve ergenlerde tütün kullanımı Dünya Sağlık Örgütündeki (DSÖ) bölgelerinde en yükseklerden biri olarak bilinmektedir (Bafunno vd., 2019). Güney Kıbrıs’ta 15 yaş ve üzerindeki bireylerin yaklaşık %30’unun sigara içtiği tahmin edilmektedir (Global State of Tobacco Harm Reduction, 2025). Hükûmet sigara bıraktırma programları sağlayarak, yurttaşlara sigarayı bıraktırmaya yardımcı olmaya çalışıyor ve nikotin replasman terapileri tüm eczanelerde satılıyor. Güney Kıbrıs’ta 2010 yılında barlar ve restoranlar dâhil tüm kamusal alanlarda, kamu binalarında, toplu taşımada ve 16 yaş altı yolcu bulunan özel araçlarda sigara içilmesi yasaklanmıştır (Christophi vd., 2013). Dahası, tütün ürünlerinin medyada örneğin, televizyon, radyo ve filmlerde, reklamının yapılması yasak. Sigara ve nargile tütünlerinin üzerinde, paketin ön ve arka yüzünün %65’ini kapsayacak şekilde resim ve uyarıların bulunması gerekmektedir (Asut ve Abuduxike, 2024). Kuzey Kıbrıs’ta da ayrıca, bir çok kamusal ve özel alanda ve iç mekanlarda sigara içmek yasaktır. Kuzey Kıbrıs’ta ambalajlar üzerinde uyarıların bulunması zorunludur ancak görsel (resimli) uyarılar zorunlu değildir. Bu tür bir tütün karşıtı mevzuat mevcut olmakla birlikte uygulamanın zayıf kaldığı ifade edilmektedir; bu durum toplumsal katılım eksikliğine ve etkisiz müdahalelere atfedilmektedir. Geleneksel sigara kullanımında bir azalma görülüyor olsa da, son on yılda elektronik sigara kullanımı ergenler arasında popüler hâle gelmiştir. 2012–2019 yılları arasında, 68 ülke ve bölgede 12–16 yaş arası gençler üzerinde yürütülen küresel bir araştırmada, son 30 günde kullanım yaygınlığının %1,9 ile %33,2 arasında değiştiği bulunmuştur (Sun vd., 2022). 2019 ESPAD raporunda, 15 ve 16 yaş grubundaki öğrenciler için Avrupa ortalaması %14 olarak rapor edilmiştir (ESPAD Group, 2020); ancak sonraki yıllarda bu oran artmış ve 2024 raporunda ortalama %44’e yükselmiştir (ESPAD Group, 2025). Elektronik sigara üreticilerinin; renkli ve eğlenceli ambalajlar, meyve veya tatlı gibi cazip aromalar, kampanyalarda ünlülerin veya fenomenlerin yer alması ve elektronik sigaraları geleneksel sigaraya göre daha sağlıklı bir alternatif olarak sunan mesajlar yoluyla gençleri hedef aldığı iyi bilinmektedir (Smith ve Hilton, 2023). Ancak elektronik sigara kullanımı, ürünlerin hâlen nikotin, kanserojen kimyasallar ve akciğer hasarı veya hastalığa yol açabilen diğer katkı maddelerini içermesi nedeniyle bilinen sağlık risklerine sahiptir (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2025). Güney Kıbrıs dâhil olmak üzere Avrupa Birliği’nde, Tütün Ürünleri Direktifi ambalajlar üzerinde nikotin içeriğini de kapsayan sağlık uyarıları ve içerik listesinin bulunmasını zorunlu kılmaktadır (Avrupa Komisyonu, t.y.). İzin verilen azami nikotin konsantrasyonu ve hacmi belirlenmiştir; ayrıca ürünlerde kullanılan bileşenlerin yüksek saflıkta ve tutarlı konsantrasyonda olması zorunludur; bu sayede ürün kullanımı sırasında güvenilir dozaj sağlanmaktadır. Elektronik sigara kullanımına izin verilen alanlar ile reklam faaliyetlerine ilişkin çeşitli kısıtlamalar bulunmaktadır. Kıbrıs Cumhuriyeti’nde elektronik sigaraların satışı, üretimi ve kullanımına ilişkin düzenlemeler, 2017 tarihli Sağlığın Korunması (Sigara Kontrolü) Yasası kapsamında yer almaktadır (Republic of Cyprus, 2017). Ergenlerde sigara ve elektronik sigara kullanımını azaltmak için çok düzeyli müdahalelere ihtiyaç vardır. Ebeveynlerin sigara içmesi, ergenlerin nikotin kullanımına yatkınlığını artırmaktadır. Gençlerin nikotin ve sigaranın kısa ve uzun vadeli olumsuz etkileri konusunda yaşlarına uygun düzeylerde eğitilmeleri önerilmektedir (Harvey ve Chadi, 2016); ayrıca eğitimin erken yaşta, ideal olarak çocuk ilk kez sigarayı denemeden önce başlaması büyük önem taşımaktadır (Bafunno vd., 2019). Bu eğitimler yalnızca akciğer kanseri ve kalp hastalıkları gibi ciddi sağlık risklerini değil; kötü nefes, sarı dişler ve kırışıklıklar gibi kozmetik etkileri, sigara ve elektronik sigaraların yüksek maliyetini, sportif performansı etkileyen dayanıklılık kaybını, çevredeki bireyler için sağlık risklerini ve genç yaşta sigara içmenin yasa dışı olmasını da kapsayabilir. Hükümetler; ürünleri caydırıcı düzeyde vergilendirmek, reşit olmayanlara satışları yasaklayan yasalar çıkarmak, reklam ve ambalajları düzenlemek, düzenlemelere uymayan işletmelere yaptırım uygulamak ve sigarayı bırakma programlarını finanse etmek gibi stratejiler izleyebilir. Alkol kullanımı Kuzey Kıbrıs’ta özellikle Avrupa ortalamasıyla karşılaştırıldığında görece düşük olsa da, 18 yaşına kadar alkol kullanımı yasa dışıdır ve kullanım sıklığı göz ardı edilemeyecek düzeydedir. Özellikle endişe verici olan, her beş öğrenciden birinin son bir ay içinde arka arkaya alkol tüketimi bildirmiş olmasıdır. Son 30 günde sarhoşluk/intoksikasyon durumu katılımcıların %8,6’sı tarafından bildirilmiştir; ancak sonuçlar veri toplama tarihinden etkilenmiş olabilir (örneğin öğrenciler okul dönemi dışında daha fazla mı arka arkaya alkol tüketmektedir?). Ergenler genel olarak yetişkinlere kıyasla risk alma davranışlarına daha yatkındır (Winters ve Arria, 2011). Gençlerde arka arkaya alkol tüketimi; sarhoş bir sürücüyle araçta bulunma, uyuşturucu kullanımı gibi diğer riskli davranışların yanı sıra alkol zehirlenmesi ve bilinç kaybı, okul veya işte sorunlar, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar riskinde artış, alkolle ilişkili cinsel veya fiziksel saldırıların daha sık görülmesi ve trafik kazalarına veya ölümlere karışma olasılığının artması gibi akut zararlarla ilişkilendirilmiştir (Chung vd., 2018). Gençleri alkolün etkileri konusunda bilinçlendirmeye yönelik stratejilerin uygulanması önemlidir. Bu çabaların geç çocukluk döneminde başlaması ve aile, toplum ve ulusal politika düzeylerinde yürütülmesi gerekmektedir. Kuzey Kıbrıs’taki öğrenciler arasında ilaç kullanımı tüm kategorilerde düşüktür. Ağrı kesiciler %2,8 ile en sık kötüye kullanılan madde olmuştur; bu durum, maddeye daha kolay erişimin kullanım sıklığında rol oynadığını desteklemektedir. Reçeteli ilaçlar evlerde yaygın olarak bulunabilmektedir. Ergenlerin reçeteli ilaçlara nasıl ulaştığını inceleyen bir araştırma, katılımcıların yarısından fazlasının bu ilaçlara bir aile üyesi veya akraba aracılığıyla eriştiğini göstermiştir (Drug Enforcement Agency [DEA], 2023). Esrar, yaşam boyu kullanım sıklığı %2 ile en sık kötüye kullanılan ikinci madde olmuştur; bu oran son 30 günde %0,7’ye düşmüştür. Kıbrıs’ta yasa dışı olmasına rağmen, tıbbi kullanım 18 yaş ve üzeri yetişkinler için onaylanmıştır. Bu durum, maddeye daha kolay erişim sağlanmasına olanak tanıyabilir. Ayrıca, esrar kullanımının diğer maddelere kıyasla daha az zararlı olduğu algısı da bu duruma katkıda bulunuyor olabilir. Diğer madde/madde kategorilerinin kullanımı %1,3 veya daha düşük oranlarda bildirilmiştir. Ergenlik döneminde madde kullanımı; kötü ruh sağlığı, artan intihar riski, şiddet ve riskli cinsel davranışlarla ilişkilendirilmiştir (Centers for Disease Control and Prevention [CDC], 2022). Önleyici çalışmalar yalnızca bu riskleri azaltmakla kalmaz, aynı zamanda ilerleyen yaşlarda madde kullanım riskini de düşürür. Etkileşimli olan, sosyal direnç ve yeterlilik geliştirme becerilerine odaklanan ve bir yıldan fazla sürdürülen okul temelli önleme programlarının etkili olduğu gösterilmiştir (Griffin ve Botvin, 2010). Değişen eğilimlere uyum sağlayabilecek esnekliğe sahip olmak da kilit öneme sahiptir. Kumar, Kuzey Kıbrıs’ta yaygın bir sorun olarak görünmemektedir. Araştırmalar kumar davranışının bireysel, ilişkisel, topluluk ve toplumsal düzeydeki risk ve koruyucu faktörlerden etkilendiğini göstermektedir (Livazović ve Bojčić, 2019). Ancak çalışmalar, kumar oynama seçeneği sunulduğunda, ergenlerin çoğunun kumarı normal ve kabul edilebilir olarak algılayarak bu faaliyete katıldığını göstermektedir (Wilberve Potenza, 2006). Ergenler kumarı, potansiyel maddi kazançtan ziyade bir sosyalleşme aracı olarak görme eğilimindedir. Kumar, stres azaltıcı bir etkinlik olarak da algılanabilmektedir. Bununla birlikte, ergenlik döneminde kumar oynama; madde kullanımı, şiddet, emniyet kemeri kullanmama ve alkollü araç kullanma gibi diğer riskli davranışların daha sık görülmesiyle ilişkilendirilmiştir. Eğitimler kumarın zararsız bir eğlence biçimi olduğu algısını ortadan kaldırmaya yönelik olmalıdır. Problemli kumarın belirtileri açıkça görülmeyebilir; bu nedenle ebeveynlerin ve diğer ilgili yetişkinlerin dikkatli ve bilinçli olması gerekmektedir. Ergenlere yönelik kumar düzenlemelerinin geliştirilmesi ve güçlendirilmesine ilişkin araştırmalar da dikkate alınmalıdır. Dijital oyunlar, dünya genelinde ergenler için popüler bir eğlence biçimidir; 18 yaş altındaki oyuncu sayısının yaklaşık 618 milyar olduğu tahmin edilmektedir (Duarte, 2025). Ortalama 13–17 yaş arası bir gencin günde yaklaşık 2 saatini oyun oynayarak geçirdiği bildirilmiştir (Alanko, 2023). Ergenler, dijital oyun oynamanın genel olarak yaşamları üzerinde olumlu etkileri olduğunu; problem çözme becerilerini güçlendirdiğini, arkadaşlıkları pekiştirdiğini, takım çalışmasını teşvik ettiğini ve ruh sağlıklarını iyileştirdiğini bildirmiştir (Pew Research Center, 2024). Gençler tarafından belirtilen olumsuz yönlerden biri, uykuları üzerindeki negatif etkidir. Dijital oyunların kilo artışı ve aşırı yeme eğilimiyle ilişkili olabileceğine dair bazı kanıtlar bulunmaktadır; ancak fiziksel aktivite içeren “egzersiz oyunlar” daha sağlıklı davranışları teşvik edebilir (Alanko, 2023). Araştırmalar, yatma saatine yakın ekran kullanımının uyku kalitesini ve süresini etkileyebileceğini ortaya koymaktadır. Dijital oyunların ergenlerin akıl sağlığı üzerindeki etkisi; oyunun oynanma nedenleri, oyun süresi, oyun ortamı ve türü gibi çeşitli faktörlerden etkilenmekte olup, etkiler olumlu ve/veya olumsuz olabilir. Şiddet içerikli video oyunları ile saldırganlık arasındaki ilişkiye dair bulgular karmaşıktır; ancak hiçbir çalışma oyun oynamayı doğrudan gerçek şiddetle ilişkilendirmemiştir. Sosyal medyada olduğu gibi, çevrimiçi çok oyunculu oyunlarda da siber zorbalık bir endişe kaynağı olabilir. Dijital oyunlar bağımlılık yapıcı olabilir ve oyun oynama bozukluğu, DSÖ’nün Hastalıkların Uluslararası Sınıflandırmasının 11. revizyonunda, 1 Ocak 2022 itibarıyla ilk kez yer almıştır. Ebeveynlerin çocuklarının oyun faaliyetlerine katılımı ve bu faaliyetleri denetlemesi, ergenlerin güvenli ve sağlıklı kalmasında önemlidir. Bu, çocukların hangi dijital oyunları oynadıkları, ne zaman ve nerede oyun oynadıkları ve kimlerle oynadıkları konusunda bilinçli kararlar almayı ve çevrimiçi güvenlik hakkında eğitim vermeyi içeren aktif bir rol üstlenmeyi gerektirir. Ebeveynlerin çocuklarıyla birlikte dijital oyun oynaması teşvik edilmektedir; çünkü bu etkinliğin paylaşılması aile bağlarını güçlendirebilir, oyun güvenliğini artırabilir ve oyunların gelişimsel faydalarını iyileştirebilir. Beynin hâlen gelişim sürecinde olması nedeniyle, ergenlerin risk alma ve yenilik arayışına daha yatkın olduklarına dair kanıtlar bulunmaktadır (Winters ve Arria, 2011). Bu durum, hayatta kalmayı destekleyen evrimsel bir özellik olabilir. Ancak günümüzde bu eğilim, ergenleri potansiyel olarak olumsuz sonuçlar doğurabilecek riskli davranışlara açık hâle getirmektedir. Bu riskli davranışların kısa ve uzun vadeli zararlı etkileri konusunda ergenlerin bilinçlendirilmesinde, kanıta dayalı önleme programlarının erken dönemde uygulanması ve ebeveynler ile toplumun aktif katılımının sağlanması büyük önem taşımaktadır.

Sonuç

Kuzey Kıbrıs’taki öğrenciler arasında özellikle endişe verici bazı riskli davranışlara (örneğin arka arkaya alkol tüketimi, elektronik sigara kullanımı) belirli düzeyde katılım bulunsa da, bu faaliyetlere katılım genel olarak düşüktür ve çoğunlukla Güney Kıbrıs ve Avrupa’daki öğrencilerin katılım oranlarından belirgin şekilde daha düşüktür. Bu durum, kültürel, politik, hukuki ve/veya sosyoekonomik faktörlerin yanı sıra bu faaliyetlerle ilişkili riskleri ele alan eğitimsel yaklaşımlardan kaynaklanıyor olabilir. Kuzey Kıbrıs, bu verilerin ilk kez toplanmasıyla önemli bir adım atmıştır. Öğrencilerin düzenli olarak araştırmalara dâhil edilmesi ve verilerin cinsiyet, aile geliri gibi değişkenlere göre ayrıştırılması, eğilimlerin değerlendirilmesine olanak sağlayacak ek bilgiler sunabilir ve bu sonuçların arkasındaki nedenlere dair daha fazla içgörü kazandırabilir. Genel olarak, etkili ve esnek önleme programlarının erken dönemde başlatılması ve ebeveyn ile toplum desteğinin sağlanması, gençlerde riskli davranışların sınırlandırılmasında temel faktörlerdir.

References

• Alanko, D. (2023). The health effects of video games in children and adolescents

• Pediatrics in Review, 44 (1), 23-32. https://doi.org/10.1542/pir.2022- 005666 Asut, O.Abuduxike, G. (2024). The awareness, perceptions and attitudes towards health warnings on cigarette packages in Northern Cyprus: a community-based descriptive study

• Lapadula, V., Mastrandrea, A., Ricci, D.Galetta, D. (2019). Tobacco control in Europe: a review of campaign strategies for teenagers and adults

• Adolescent binge drinking. Alcohol Research: Current Reviews, 39 (1), 5-15. Congressional Research Service. (2019, April 1). Cyprus. https://sgp.fas.org/crs/row/IF10749.pdf Drug Enforcement Agency. (2023). Prescription for disaster: how teens misuse medicine

• Exploding Topics Blog. https://explodingtopics.com/blog/number-of- gamers ESPAD Group., (2020)

• Survey Project on Alcohol and Other Drugs . EMCDDA Joint Publications, Publications Office of the European Union, Luxembourg. https://doi.org/10.2810/877033 ESPAD Group. (2025). Key findings from the 2024 European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs (ESPAD)

• Retrieved October 15, 2025, from https://health.ec.europa.eu/tobacco/product-regulation/electronic- cigarettes_en Global State of Tobacco Harm Reduction. (2025). Smoking in Cyprus

• Güneyli, F. Silman (Eds.), ICEEPSY 2022: Education and Educational Psychology. European Proceedings of International Conference on Education and Educational Psychology (pp. 151-163). European Publisher. https://doi.org/10.15405/epiceepsy.22123.13 Wilber, M. K.Potenza, M. N. (2006). Adolescent gambling: research and clinical implications

• (), Prevention Research , 18 (2), 21-24 .