Kuzey Kıbrıs’ta ESPAD’ın Karşılaştırmalı Uygulaması: Psikososyal Faktörlerin Güvenilirlik Analizi

Abstract

Bu çalışmanın amacı Doğu Akdeniz’deki bir ada olan Kıbrıs’ın kuzeyinde Alkol ve Diğer Uyuşturucu Kullanımına Yönelik Avrupa Okul Anketi Projesinin (ESPAD) 15-16 yaştaki ergenlere uygulamaktır. ESPAD’ın uygulama sürecinde, “Aile Desteği”, “Akran Desteği”, “Sosyal Baskı”, “Okul Devamsızlığı” ve “Sosyal Medyada Geçirilen Süre” alt ölçeklerinin güvenirliği test edilmiştir. Çalışma, nicel yaklaşımla uyumlu betimsel bir modele dayanmaktadır. ESPAD ölçeğine ilişkin güvenilirlik analizleri yukarıda belirtilen beş madde için ayrı ayrı gerçekleştirilmiştir. Güvenilirlik analizi için Cronbach alfa katsayısı hesaplanmıştır. ESPAD kapsamında belirtilen her bir madde için iç tutarlılık seviyeleri hesaplanmıştır. Sonuçlar, Aile Desteği (.93) ve Akran Desteği (.96) maddelerinin yüksek düzeyde güvenilir olduğunu göstermiştir. Sosyal Medyada Geçirilen Süre soruları da .85 değeriyle yeterli düzeyde bir güvenilirlik göstermiştir. Sosyal Baskı (.68) orta düzeyde güvenilirlik gösterirken, Okul Devamsızlığı soruları (.55) daha düşük iç tutarlılık sergilemiştir. Bu sonuçlar, ESPAD sorularının bazılarının gözden geçirilmesi veya yeniden yapılandırılması gerektiğini göstermektedir. Düşük güvenilirlik gösteren okul devamsızlığı sorularında iyileştirmeler yapılmalıdır. Yeni maddelerin geliştirilmesi için ön çalışmaların hazırlanmasında nitel araştırma yöntemlerinden yararlanılmalıdır. Bu doğrultuda, ESPAD verilerine dayalı benzer ölçümlerin farklı kültürel bağlamlarda test edilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu tür araştırmalar, ESPAD’ın ve güvenilirlik analizlerinin sağlamlığını artırarak gelecekte yapılacak çalışmalarda ileri düzey modellemelere olanak sağlayabilir.

Keywords: ESPADgüvenirlikpsikososyal faktörlerKuzey Kıbrıs

Giriş

Madde kullanımı, günümüzün en ciddi toplumsal sorunlarından biri olup ergenlerde madde kullanımı halk sağlığı açısından büyük önem taşımaktadır. Ergenlerde madde kullanımı, öğrencilerin psikolojik, sosyal ve akademik gelişimlerini engelleyebilecek olan önemli ve çok boyutlu bir sorundur (Gray ve Squeglia, 2018). Madde kullanımını belirlemeye odaklanan veri toplama araçlarının güvenilirliği, ölçümlerin objektifliği, geçerliliği ve kabul edilebilirliği açısından kritik öneme sahiptir. Alkol ve Diğer Uyuşturucu Kullanımına Yönelik Avrupa Okul Anketi Projesi ya da ESPAD, 1995 yılından beri Avrupa’da uygulanmaktadır. ESPAD, ergenlerin madde kullanımının değerlendirilebileceği kapsamlı ölçüm araçlarından biridir (Sunday vd., 2020). ESPAD, ergenlerin alkol, tütün ve uyuşturucu maddeler gibi bağımlılık yapıcı maddeleri kullanımlarını ve riskli davranışlarını incelemektedir. Ancak ESPAD uygulandığında, ergenlerin aile desteği, okulda akademik başarı düzeyi ve akran etkisi gibi sosyal çevresine ilişkin tüm koşul ve değişkenleri içeren veriler de elde edilmektedir (Hanafin vd., 2022; Novak vd., 2022). Farklı Avrupa ülkelerinde, yani farklı bağlam ve kültürel ortamlarda, bu ölçeğin kullanılması, ölçek maddelerinin güvenilirlik analizlerinin yapılmasını gerekli kılmaktadır. ESPAD kullanılarak ya da ESPAD ile ilgili diğer ölçeklerin uygulanması yoluyla Avrupa’dan elde edilen veriler üzerinde güvenilirlik analizleri yapılmıştır. ESPAD’ın farklı Avrupa ülkelerindeki uygulamalarına ilişkin veriler incelendiğinde, Cronbach alfa değerlerinin kabul edilebilir sınırların üzerinde olduğu görülmektedir. Uzun yıllar boyunca ESPAD’ın farklı ülkelerdeki kullanımları karşılaştırılmış ve güvenilirliği test edilmiştir. 1995 ve 1999 yıllarına ait verilere göre, ESPAD’ın alkol kullanımına ilişkin verileri cinsiyetler arasında %75’in üzerinde bir korelasyon göstermiştir. Yaşam boyu alkol kullanımı verileri ise %45’in üzerinde bir korelasyon ortaya koymuştur. İtalyan gençleriyle 2004 yılında yapılan bir çalışmada, sigara, esrar, kokain ve ekstazi gibi maddelerin kullanımına ilişkin yanıtların test-tekrar test güvenirliği “mükemmel” olarak değerlendirilmiştir. ESPAD anketi Avrupa genelinde yaygın olarak kullanılmış ve güvenilir bulunmuştur. Güncel çalışmalar (Bjarnason vd., 2010; Bucur vd., 2020; Hibell vd., 2015; Muslić vd., 2025; Savolainen, 2020), ESPAD’ın Cronbach alfa değerlerinin .70’in üzerinde olduğunu ve güvenilir sonuçlar ürettiğini ortaya koymuştur. Bu sonuçlar, ESPAD’ın Avrupa’da farklı ülkelerde, dillerde ve kültürlerde uygulandığında yüksek düzeyde güvenilirliğe sahip olduğunu göstermektedir. Yukarıdaki çalışmalara karşın, Hibell vd. (2015) tarafından yürütülen ESPAD anketi geçerlilik çalışmasında dikkat çekici bir bulgu öne çıkmaktadır. Bu çalışmanın bulgularına göre, birçok Avrupa ülkesinden elde edilen ESPAD verileri geçerli ve güvenilir sonuçlar üretirken, bir ya da iki ülkede bu sonuçlar daha düşük bulunmuştur. Bu bulgudan yola çıkarak, farklı ülkelerde daha fazla ve daha güncel araştırmaya ihtiyaç olduğu vurgulanmalıdır. Bu ülkelerden elde edilecek verilerin ESPAD ölçeğinin geliştirilmesine katkı sağlayacağına inanılmaktadır. Literatür taraması, ESPAD ölçeğinin düşük güvenilirlik sonuçlarının çeşitli nedenleri olduğunu ortaya koymaktadır. Bless ve Muscat’ın (2005) çalışması, ESPAD’ın Arap ülkelerindeki kullanımını değerlendirmiştir. Cezayir, Libya ve Fas’ta yapılan ESPAD uygulamalarında ölçeğin güvenilirliğine ilişkin farklı sonuçlar elde edilmiştir. Katılımcılar soruları anlamamış ve dolayısıyla birçok sorular cevaplanmadan geçilmiştir. Bazı soruların yanıtlanmama oranı %50’den fazlaydı. Aynı maddenin yaşam boyu ve son bir ayda kullanımına ilişkin ardışık sorulara verilen yanıtlarda mantıksal çelişkiler tespit edilmiştir. Yanıtlar arasında tutarsızlıklar gibi sorunlar gözlemlenmiştir. Bu durumun, eğitim düzeyi ve sosyoekonomik değişkenlerin ESPAD’ın güvenilirliğini etkilemesine bağlandığı belirtilmiştir. Sonuç olarak, bu ülkelerde ESPAD’ın mevcut uygulamasının hem geçerlilik hem de güvenilirlik açısından sorunlu olduğu ve önemli uyarlamalar gerektirdiği vurgulanmıştır. Molinaro vd. (2012) İtalya’da ESPAD’ın geçerlilik ve güvenilirlik analizlerini gerçekleştirmiştir. Güvenilirlik analizi için test-tekrar test analizi yapılmıştır. Test uygulanmış ve üç hafta sonra aynı gruba yeniden uygulanmıştır. Güvenilirlik sonuçlarına göre, sigara, alkol ve esrar kullanımına ilişkin sorulara verilen yanıtlar yüksek düzeyde tutarlılık göstermiştir (Cohen’s k≥0.80). Sakinleştiriciler ve halüsinojenler gibi bazı maddelere ilişkin yanıtlarda ise tutarlılık düşük bulunmuştur. Çalışmanın en önemli bulgusu, ESPAD verilerine dayalı olarak, 15 yaşındaki katılımcıların 19 yaşındakilere kıyasla daha az tutarlı sonuçlar vermiş olmasıdır. Bu çalışma, yaşın ESPAD ölçeğinin güvenilirlik analizinde önemli bir faktör olabileceğini göstermektedir. Ayrıca yaşın, bireyin bilişsel olgunluğu ve anketi anlama düzeyi açısından kritik bir değişken olabileceğini ortaya koymaktadır. Özetle, bu çalışmada ESPAD güvenilir bir ölçüm aleti olarak değerlendirildi ama güvenilirliğin bazı maddeler ve yaş grupları için azaldığı görülmüştür. Bu değerlendirilmesi gereken önemli bir bulgudur. Literatür taraması, ESPAD güvenilirlik analizlerine ilişkin araştırmaların belirli ülkelerde yürütüldüğünü göstermektedir. Bu ülkeler arasında Batı Avrupa, İskandinav ülkeleri ve bazı Arap ülkeleri yer almaktadır. ESPAD’a ilişkin güvenilirlik çalışmalarının farklı sosyokültürel bağlamlara yayılması araştırmaya değer görülmüştür. Örneğin, Doğu Akdeniz ve Kuzey Kıbrıs gibi küçük ve görece az bilinen bir ülkeden veri toplanması ve güvenilirlik analizi yapılması önemli olacaktır. Bu durum, ESPAD’ın kültürel uygunluğunun test edilmesine özgüllük kazandıracaktır. Literatürde güvenilirlik çalışmaları yaş, sosyoekonomik durum ve madde kullanım eğilimleri dikkate alınarak yürütülmüştür. Ancak bu çalışma, psikososyal faktörler, eğitim ve sosyal medya gibi önemli unsurlara dayalı bir güvenilirlik analizi yapmayı amaçlamıştır. Özetle, bu çalışma ESPAD’ın Kıbrıs’ın kuzeyinde 15–16 yaş arası ergenlere uygulanmasını amaçlamıştır. ESPAD’ın uygulama sürecinde, “Aile Desteği”, “Akran Desteği”, “Sosyal Baskı”, “Okula Devamsızlık” ve “Sosyal Medyada Geçirilen Zaman” alt ölçeklerinin güvenirliği test edilmiştir. Kuzey Kıbrıs’ta ESPAD’a ilişkin daha önce herhangi bir güvenilirlik çalışması yapılmamış olması nedeniyle bu araştırma özgün bir nitelik taşımaktadır. Amaç, başta ulusal eğitim politikaları, dijital medya kullanımı ve sosyal destek mekanizmalarıyla ilgili olanlar olmak üzere, gelecekte yürütülecek tüm çalışmalara veri temelli katkılar sunmaktır.

Literatür Taraması

Madde kullanımı ile ilgili güncel araştırmaların değerlendirmesi yapıldığında, bu araştırmaların merkezinde psikososyal faktörlerin olduğu görülmektedir. Madde kullanımı bağlamında, psikososyal faktörler risk faktörleri olarak kabul edilmektedir. Risk faktörleri, bireyleri madde kullanımına yatkın hâle getirdikleri için araştırmalara dâhil edilmektedir. Bu risk faktörleri, bireylerin maddeyi denemeleri ve kullanmaları açısından belirleyici bir rol oynamaktadır (Alwan vd., 2011; Nation ve Heflinger, 2006). Bireysel özellikler, aile karakteristikleri, akran grup etkisi, okul çevresi, geniş toplum ve medya, madde kullanımı açısından risk faktörü taşımaktadır (Whitesell vd., 2013; Woodward vd., 2023).

Metodoloji

Metodoloji bölümünde araştırma modeli, örneklem, veri toplama aracı, uygulama süreci ve veri analizi bölümleri sunulmaktadır.

Bulgular

“Aile Desteği” için toplam 4 madde üzerinden güvenilirlik analizi yapılmıştır. Analiz sonucunda, Aile Desteği için Cronbach alfa katsayısı .93 olarak bulunmuştur. Bu sonuç, ölçeğin yüksek düzeyde iç tutarlılığa sahip olduğunu ve ilgili alt boyutun güvenilirliğinin oldukça yüksek olduğunu göstermektedir. “Akran Desteği” için toplam 4 madde üzerinden güvenilirlik analizi yapılmıştır. Analiz sonucunda, Akran Desteği için Cronbach alfa katsayısı .96 olarak bulunmuştur. Bu bulgu, ölçekte yer alan maddelerin oldukça tutarlı olduğunu ve ölçeğin yüksek derecede güvenilir olduğunu göstermektedir. “Sosyal Baskı” için toplam 3 madde üzerinden güvenilirlik analizi yapılmıştır. Analiz sonucunda, Sosyal Baskı için Cronbach alfa katsayısı .68 olarak bulunmuştur. Bu değer, kabul edilebilir alt sınırın biraz altında olup maddeler arasında orta düzeyde bir tutarlılığa işaret etmektedir. Ancak bu görece düşük değer, madde sayısının az olması nedeniyle kısmen anlaşılabilir bir durumdur. Ölçeğin güvenilirliğini artırmak için, maddelerde değişiklikler yapmak önerilebilir. “Okula Devamsızlık” için toplam 3 madde üzerinden güvenilirlik analizi yapılmıştır. Analiz sonucunda, Okula Devamsızlık için Cronbach alfa katsayısı .55 olarak bulunmuştur. Bu değer, iç tutarlılığın düşük olduğunu göstermektedir. Ölçeğin güvenilirliği açısından yetersiz olarak değerlendirilebilecek bu düzey, ilgili maddelerin yeniden değerlendirilmesini ve gerekirse yeniden yapılandırılmasını gerektirebilir. “Sosyal Medyada Geçirilen Zaman” için toplam 2 madde üzerinden güvenilirlik analizi yapılmıştır. Analiz sonucunda, Sosyal Medyada Geçirilen Zaman için Cronbach alfa katsayısı .85 olarak bulunmuştur. Ölçek iki maddeden oluşmasına rağmen, ölçülen kavram açısından maddelerin birbiriyle uyumlu olduğunu gösteren yüksek düzeyde bir iç tutarlılığa sahiptir. Tablo 2.1, Kuzey Kıbrıs’ta uygulanan ESPAD ölçeğine ait değişkenleri, toplam madde sayılarını ve Cronbach alfa değerlerini göstermektedir.

Tartışma

ESPAD, standartlaştırılmış bir ölçektir ve belirli bir veri toplama protokolüne sahiptir. Birçok Avrupa ülkesinde madde kullanımı araştırmalarında en yaygın kullanılan ölçeklerden biridir (ESPAD, 2025). ESPAD maddeleri zaman içerisinde bazı düzenlemeler ve kültürel uyarlamalar gerektirmiş olsa da, geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olarak kabul edilmektedir. Birçok çalışmada ESPAD için Cronbach alfa değerlerinin .70’in üzerinde olduğu görülmüştür. Bu bağlamda, Kuzey Kıbrıs’tan verileri kullanan bu çalışma, ESPAD maddelerinin yerel bağlamdaki uygunluğunu değerlendirerek ölçeğin bölgesel güvenirlik analizine katkı sağlamaktadır. Bu çalışmanın bulgularına göre, dört maddeden oluşan “Aile Desteği” alt boyutu, .93’lük Cronbach alfa değeri ile yüksek düzeyde iç tutarlılık göstermiştir. Bu değer, Nunnally (1978) tarafından önerilen .70–.95 aralığının üst sınırına yakındır. ESPAD ölçeğinde aile desteğine ilişkin maddelerin, Kuzey Kıbrıs örnekleminde birbirleriyle güçlü bir şekilde ilişkili olduğu görülmüştür. Güncel bir çalışma olan Pico’nun çalışmasında (2023) Algılanan Çok Boyutlu Sosyal Destek Ölçeği’nin aile alt boyutunda α=.93 değerini raporlamıştır. Bu sonuç, ölçekte aile boyutuna ilişkin maddelerin tutarlı olduğunu ve güvenilir sonuçlar ürettiğini göstermektedir. Başka bir çalışmada, She vd. (2022), algılanan aile desteğine ilişkin maddelerin güvenilir bir ölçüm sağladığını ortaya koymuştur. Bu çalışmada, Cronbach alfa değeri .79 olarak bulunmuştur. Dolayısıyla, bu çalışmada aile desteğine ilişkin maddelerin, benzer çalışmalarda olduğu gibi güvenilir sonuçlar verdiği söylenebilir. Akran Desteğine yönelik dört soru, aynı Aile Desteği sorularında olduğu gibi, .96’lık bir Cronbach alfa değeri vermiştir. Bu değer de oldukça yüksektir ve iç tutarlılığa işaret etmektedir. Bu sonuç, ölçek maddelerinin hedeflenen akran desteği yapısını güçlü bir şekilde yansıttığını göstermektedir. Yüksek düzeyde güvenilirlik, tutarsızlıktan kaynaklanan rastlantısal sonuçların elde edilmeyeceğini göstermektedir. Bu çalışmada elde edilen güvenirlik sonucu, α=.95 bulunan Piko’nun (2023) çalışmasıyla benzerlik göstermekte ve akran desteğinin güvenilir şekilde ölçüldüğünü doğrulamaktadır. Araştırma bulgularına göre, “Sosyal Baskı” alt boyutuna ilişkin güvenilirlik analizi sonucunda Cronbach alfa değeri .68 olarak bulunmuştur. Bu değer, psikolojik ölçümlerde kabul edilen asgari .70 düzeyinin altındadır. Madde sayısının az olması (3 madde), alfa değerini düşüren faktörlerden biridir (Streiner, 2003). Madde sayısının azlığı nedeniyle ölçeğin iç tutarlılığı zayıf olarak değerlendirilebilir. Bir diğer neden, ölçeğin içeriğiyle ilişkili olabilir. Sosyal baskı gibi karmaşık bir yapının ölçülmesi kolay değildir. Gonzálvez vd. (2019), çalışmasında, sosyal uyum ölçeğinin alt boyutları .71 ile .76 arasında değerler almıştır. Bu çalışma, bazı alt ölçeklerde yeniden yapılandırma gerekliliğini ortaya koymuştur. Bu doğrultuda, bu çalışmada sosyal baskıya ilişkin ölçek maddeleri revize edilebilir. Bu boyutun kapsamı genişletilebilir ve yeni maddeler eklenebilir. Açıklayıcı faktör analizi yapılmasının madde analizlerinin netleştirilmesine katkı sağlayacağı düşünülmektedir. Bu çalışmada en düşük güvenirliğe sahip boyut, üç maddeden oluşan “Okula Devamsızlık” alt boyutu olmuştur. Okula devamsızlık sorularına ait Cronbach alfa değeri .55 olarak bulunmuştur. Bu sonuç, düşük iç tutarlılığa işaret etmektedir (α<.60). Literatürde birçok çalışmada okula devamsızlık ile madde kullanımı arasında ilişki olduğu ortaya konulmuştur (Bucur vd., 2020; Canady, 2025; Gonzálvez vd., 2019). Ancak bu çalışmada elde edilen düşük güvenilirlik, bu ilişkinin ortaya konması açısından güvenilir sonuçlar üretmeyebilir. Okula devamsızlığa ilişkin maddelerin gözden geçirilmesi gerekmektedir. ESPAD’ın okula devamsızlıkla ilgili maddelerinin kapsamı genişletilmeli ya da ek maddelerle güvenirlik artırılmalıdır. Ölçeğin yeniden yapılandırılması gerekmektedir. ESPAD’da sosyal medya kullanımına ilişkin maddelerin güvenilirlik analizi sonucunda α=.85 değeri elde edilmiştir. İki maddeden oluşan sosyal medya kullanımı sorusu, yüksek düzeyde korelasyon göstermiş ve tutarlı sonuçlar vermiştir. ESPAD ile ilişkili sosyal medya kullanımını ölçen diğer çalışmalarda da (Bányai vd., 2017; Klingemann ve Sierosławski, 2018) ölçek maddeleri için yüksek güvenilirlik değerleri raporlanmıştır. Bu çalışmanın bulgularında atıf yapılan araştırmalara benzer şekilde, Kuzey Kıbrıs örnekleminde sosyal medya kullanımına ilişkin ESPAD maddelerinin aynı yapıyı ölçtüğü ve yüksek düzeyde iç tutarlılık sağladığı belirtilmelidir.

Sonuç ve Öneriler

Bu çalışmada veriler ESPAD ilkelerine uygun olarak toplanmış ve ölçek maddelerinin iç tutarlılığı Cronbach alfa katsayısı kullanılarak analiz edilmiştir. Sonuçlar, Aile Desteği (.93) ve Akran Desteği (.96) maddelerinin yüksek düzeyde güvenilir olduğunu göstermiştir. Sosyal Medyada Geçirilen Zaman soruları da .85 değeriyle yeterli düzeyde bir güvenirlik göstermiştir. Sosyal Baskı (.68) orta düzeyde güvenilirlik gösterirken, Okula Devamsızlık soruları (.55) daha düşük iç tutarlılık sergilemiştir. Bu sonuçlar, ESPAD sorularının bazılarının gözden geçirilmesi veya yeniden yapılandırılması gerektiğini göstermektedir. Kuzey Kıbrıs örnekleminden elde edilen verilere dayanarak, ESPAD’ın aile desteği, akran desteği ve sosyal medya kullanım süresi gibi sorularda yüksek düzeyde güvenilirliğe sahip olduğu görülmüştür. Bu sorulardan elde edilen verilerin, yüksek düzeyde iç tutarlılıkla güvenilir sonuçlar vereceği söylenebilir. Ancak sosyal baskı ve okula devamsızlık sorularına ilişkin güvenilirlik sonuçları beklenen değerlerin altında kalmıştır. Bu sonuçların ortaya çıkmasında birden fazla olası neden bulunmaktadır. En temel öneri, madde sayısının artırılmasıdır. Daha geniş bir kavramsal çerçevenin oluşturulması gerekmektedir. Bir diğer öneri ise yapı geçerliliği analizlerinin yapılmasıdır. Çalışmanın sınırlılıkları aşağıda sunulmaktadır: Ergenler, ESPAD anketini yanıtlarken öz-bildirim tekniğini kullanmıştır. Ergenler soruları kendi algılarına dayanarak yanıtlamış olup bu durum sosyal istenirlik etkisine işaret edebilir. Ergenler, aile ve akran desteğine ilişkin tutumlarını olduğundan farklı yansıtmış olabilir. Çalışma, belirli bir örneklem ve belirli bir zaman dilimi ile sınırlıdır. Kesitsel araştırma deseni, nedensel çıkarımları sınırlandırabilir. Son olarak, Kuzey Kıbrıs’taki sınırlı ergen nüfusu, bulguların genellenebilirliğini kısıtlamaktadır. Gelecek araştırmalar için aşağıdaki öneriler geliştirilmiştir: 1. Boylamsal çalışmalar yapılmalıdır. Sosyal baskı ve sosyal medya kullanımı gibi konuların gözlemlenmesi uzun zaman gerektirmektedir. Bu sayede daha güvenilir veriler elde edilebilir. 2. Düşük güvenilirlik gösteren okul devamsızlığı sorularında iyileştirmeler yapılmalıdır. Yeni maddelerin geliştirilmesi için niteliksel araştırmalarla ön çalışmalar yapılmalıdır. 3. Benzer kültürel özelliklere sahip olmakla birlikte dil ve din gibi bazı farklılıkların bulunan Güney Kıbrıs’ta da güvenilirlik analizlerinin yapılması önerilmektedir. Bu durum karşılaştırmalı güvenirlik analizlerine olanak sağlayacaktır. 4. Sosyal medya kullanım süresinin yanı sıra kullanımın niteliği de değerlendirilmelidir. Sosyal medya araçlarının hangi amaçla kullanıldığı da büyük önem taşımaktadır. 5. Nicel araştırma yaklaşımlarının yanı sıra farklı araştırma yöntemleri de kullanılmalıdır. Sosyal baskı gibi kavramlar, karma yöntemli araştırma yaklaşımlarıyla daha iyi anlaşılabilir. Dijital medya eğitimi verilerek deneysel araştırmalar yürütülebilir. Okul politikaları ve ebeveyn katılımı konuları eylem araştırmaları yoluyla incelenebilir. Bu doğrultuda, ESPAD verilerine dayalı benzer ölçümlerin farklı kültürel bağlamlarda test edilmesi büyük önem taşımaktadır. Bu tür araştırmalar, ESPAD’ın ve güvenilirlik analizlerinin sağlamlığını artırarak gelecekte yapılacak çalışmalarda ileri düzey modellemelere olanak sağlayabilir.

References

• Alwan, H., Viswanathan, B., Rousson, V., Paccaud, F.Bovet, P. (2011)

• Association between substance use and psychosocial characteristics among adolescents of the Seychelles. BMC Pediatrics, 11 (1), 85. https://doi.org/10.1186/1471-2431-11-85 Bandura, A. (1977). Social learning theory

• European ESPAD methodology in Algeria, Libya and Morocco (MedSPAD pilot school survey project). Council of Europe. https://www.drugsandalcohol.ie/6220/1/2004Med2EFinal_en%5B1%5D .pdf Broman, C. L., Wright, M. K., Broman, M. J.Bista, S. (2019). Self-medication- and substance use: A test of the hypothesis

• (), How urban youth perceive relationships among school environments, social networks, self-concept, and substance use. Academic Pediatrics, 17 (2), 161- 167. https://doi.org/10.1016/j.acap.2016.10.007

• Eggert, L. L., Seyi, C. D.Nicholas, L. J. (1990). Effects of a school-based prevention program for potential high school dropouts and drug abusers

• Haro, G. (2024). Substance addiction in adolescents: Influence of parenting and personality traits

• Alcohol and Other Drugs (ESPAD). European Union Drugs Agency. https://doi.org/10.2810/5746644 Fisher, S., Hsu, W. W., Zapolski, T. C., Malone, C., Caldwell, B.Barnes-Najor, J. (2025). The role of parents in early adolescent substance use: A longitudinal investigation

• García-Fernández, J. M. (2019). Child and Adolescent Social Adaptive Functioning Scale: Factorial invariance, latent mean differences, and its impact on school refusal behavior in Spanish children

• Klingemann, J. I.Sierosławski, J. (2018). Social media use among the youth

• Results of the ESPAD study in Poland with reference to other European countries. Alcoholism and Drug Addiction, 31 (2), 87-106. https://doi.org/10.5114/ain.2018.79942 Marks, S. R. (1974). Durkheim's theory of anomie

• Concordance and consistency of answers to the self - delivered ESPAD questionnaire on use of psychoactive substances. International Journal of Methods in Psychiatric Research, 21 (2), 158–168. https://doi.org/10.1002/mpr.1353 Muslić, L., Rukavina, T., Markelić, M.Musić Milanović, S. (2025). Substance use, internet risk behavior, and depressive symptoms as predictors of self- harm thoughts in adolescents: Insights from the 2019 ESPAD survey in Croatia

• Ibrahim, N.Shafurdin, N. S. (2021). Risk and protective factors of drug abuse among adolescents: A systematic review

• Wolman (Ed.), Clinical diagnosis of mental disorders: A handbook (pp. 97– 146). Springer US. https://doi.org/10.1007/978-1-4684-2490-4_4 Nunnally, J. C.Bernstein, I. H. (1994). Psychometric theory (3rd ed

• Hill. Parveen, A.Jan, S. (2024). Parent-child conflict: A risk factor for substance abuse among adolescents

• Nelson, T. D.Mason, W. A. (2024). Childhood executive control and adolescent substance use: Mediation via parent–child relationship quality

• Pearson, M., Sweeting, H., West, P., Young, R., Gordon, J.Turner, K. (2006)

• Adolescent substance use in different social and peer contexts: A social network analysis. Drugs: education, prevention and policy, 13 (6), 519-536. https://doi.org/10.1080/09687630600828912 Piko, B. F. (2023). Adolescent life satisfaction: Association with psychological, school-related, religious and socially supportive factors

• Unlu, A. (2022). Anomie, loneliness, and psychopathology: Results from the study of youth in Istanbul

• Nasaescu, E. (2023). A longitudinal study of protective factors against substance use in early adolescence

• Results from the European Schools Project on Alcohol and Other Drugs in Ireland, TFRI. https://doi.org/10.21427/9tfn-s318 Trucco, E. M., Colder, C. R.Wieczorek, W. F. (2011). Vulnerability to peer influence: A moderated mediation study of early adolescent alcohol use initiation